Fałszywy materiał z logo znanej redakcji, a potem lawina zaczepnych komentarzy pod wpisami agencji prasowych i fact-checkerów, średnio co 45 sekund. Tak działa Matrioszka, rosyjski schemat dezinformacji, który od lat uderza we Francję. Ekspertka Fundacji Joanna Różycka-Thiriet wyjaśnia, jak go rozpoznać i co naprawdę chcą osiągnąć jego twórcy.
W swojej działalności dezinformacyjnej Rosjanie posługują się różnymi schematami działania – różnymi modus operandi. Jednym z takich schematów aktywnych w Francji jest Matrioszka, której nazwa nawiązuje do popularnej rosyjskiej zabawki. Jest on stosowany (nie tylko we Francji) co najmniej od września 2023 roku. Polega na publikowaniu fałszywych treści, takich jak reportaże uwzględniające prawdziwą szatę graficzną podrabianego medium, zrzuty ekranu z pewnymi treściami, fałszywe dokumenty ukraińskiego rządu czy zdjęcia fałszywych graffiti rzekomo widniejących na ulicach zachodnich miast. Autorstwo postów z owymi treściami przypisuje się generalnie osobom lub mediom z Europy i Ameryki Północnej. W rzeczywistości często są to treści, które wcześniej istniały na rosyjskojęzycznym Telegramie, więc prawdopodobnie najpierw wykorzystywano je w dezinformacji rosyjskojęzycznej – na potrzeby wewnętrze – a potem zrecyklingowano dla odbiorców z innych krajów.
Jak wygląda mechanizm tego działania? Dwa-trzy konta na platformie X publikują pewne treści. Po kilkudziesięciu minutach inne 2-3 konta na X zaczynają cytować pierwotną informację w komentarzach pod ostatnimi wpisami na profilach należących do:
- mediów, np. agencji AFP, BBC, USA Today;
- struktur fact-checkingowych i zwalczających dezinformację, np. EU Disinfo Lab, France 24 – Info, Intox, FactCheck Bulgaria;
- znanych osób;
- uniwersytetów, funduszy inwestycyjnych, organizacji międzynarodowych, jednostek rządowych, czy partii politycznych.
Te zaczepne komentarze – formułowane są w nich zapytania w sprawie prawdziwości cytowanej informacji – dotyczą odbiorców z ponad 60 krajów. Agencje prasowe zaczepiane są niemal przy każdej kolejnej operacji. Kolejne cytaty padają średnio co 45 sekund, a faza cytowania trwa kilka godzin.
Z jednej strony celem tego działania jest dyskredytowanie osób i podmiotów zaangażowanych w fact-checking – ale też wzmacnianie dyskursu antyukraińskiego (przeciwko ukraińskiemu rządowi, prezydentowi; lub krytyka przyjazdu ukraińskich uchodźców do krajów zachodnich).
Francja często znajduje się na celowniku Matrioszki – prezydent Emmanuel Macron zdecydowanie wspiera Ukrainę i przestrzega przed agresywnością Rosji, a za takim stanowiskiem głowy państwa idzie francuska polityka zagraniczna. We Francji celem działań jest więc podważanie zaufania do instytucji, podminowywanie poparcia francuskich władz dla Ukrainy albo poparcia dla pewnych polityków. Zdaniem Viginum – francuskich służb zwalczających zagraniczne ingerencje cyfrowe – Matrioszka ma szkodzić reputacji Francji na arenie międzynarodowej.
Poniżej rysunek, który rzekomo miał się znajdować na francuskiej ulicy, krytykujący politykę Emmanuela Macrona, który po upadku z roweru mówi, że to wina Putina:
Źródło: X.
Celem była też olimpiada i paralimpiada w Paryżu w 2024 roku – próbowano szerzyć we Francję i za granicą przekaz, że będzie to porażka. Poniżej wpis o tym, że Paryżanie nie powinni w trakcie olimpiady używać klimatyzacji, bo system bezpieczeństwa igrzysk bierze klimatyzatory za drony.
Źródło: X.
W ramach Matrioszki produkowano materiały, których autorstwo fałszywie przypisywano francuskim mediom – BFMTV, „Le Parisien”, „Libération”, „Le Monde”, „La Montagne”, bankowi narodowemu, miastu Paryż czy Dyrekcji Generalnej Bezpieczeństwa Wewnętrznego (DGSI). Wiarygodność banku podważano także innymi metodami, np. sfabrykowano film o rzekomym planowanym podpaleniu Banque de France przez grupę skrajnie prawicowych studentów. Atak miał być karą za kłamstwa banku centralnego w sprawie swojej wypłacalności.i
Joanna Różycka-Thiriet
Ekspertka Fundacji Schumana
i. https://www.sgdsn.gouv.fr/files/files/20240610_NP_SGDSN_VIGINUM_Matriochka_VD.pdf