13 maja uczestniczyliśmy w Parlamencie Europejskim w oficjalnej prezentacji Civic Space Report 2026, czyli corocznego raportu Europejskiego Forum Obywatelskiego (ECF) dokumentującego stan przestrzeni obywatelskiej w Europie. Fundacja Schumana jest członkiem zarówno ECF, jak i OFOP (Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych), która przygotowała polską część raportu.
Raport powstał we współpracy z organizacjami partnerskimi w kilkunastu krajach europejskich. Jego główna teza jest niepokojąca: ograniczenia wobec społeczeństwa obywatelskiego nie są już tylko problemem poszczególnych państw – stają się coraz bardziej zinstytucjonalizowane i przenikają na poziom europejski.
8 głównych trendów w Europie
Raport identyfikuje osiem kluczowych tendencji, które w 2025 roku kształtowały warunki działania organizacji pozarządowych w Europie.
1. Fabrykowanie podejrzeń. Partie skrajnie prawicowe, często przy wsparciu partii głównego nurtu systematycznie podważają wiarygodność NGO, wysuwając bezpodstawne oskarżenia o nadużywanie funduszy. Zjawisko to odnotowano w Austrii, Bułgarii, Niemczech, na Węgrzech i Słowacji, a także w samym Parlamencie Europejskim.
2. Uzależnianie finansowania od posłuszeństwa. Władze publiczne coraz częściej uzależniają finansowanie organizacji od rezygnacji z działalności rzeczniczej, zwłaszcza krytycznej wobec polityki rządu. NGO czują się zmuszone, aby łagodzić swoje komunikaty i ograniczać widoczność swojej pracy.
3. Ustawa o „zagranicznych agentach” jako europejski wzorzec autorytaryzmu. Zagraniczne finansowanie organizacji jest atakowane pod pretekstem transparentności – przez negatywną retorykę lub projekty ustaw. Nawet wycofane projekty pozostawiają trwały, stygmatyzujący efekt.
4. Represje protestów. W całej Europie wolność pokojowych zgromadzeń jest nadal zagrożona. Obserwuje się alarmującą normalizację represyjnych przepisów i praktyk kryminalizujących pokojowe protesty. Nadmierne użycie siły, arbitralne zatrzymania i nękanie przez policję odnotowano w co najmniej dziewięciu krajach.
5. Kryminalizacja solidarności z migrantami. Prowadząc dochodzenia, ścigając lub publicznie delegitymizując organizacje pomagające migrantom, władze tworzą atmosferę strachu, niepewności i stygmatyzacji. Tendencja ta ma charakter strukturalny i jest wzmacniana przez polityki UE.
6. Inwigilacja. Rządy rozszerzają uprawnienia do gromadzenia danych i monitorowania obywateli, często z wykorzystaniem zaawansowanych technologii. W coraz większym stopniu kształtuje to środowisko, w którym działają organizacje obywatelskie i aktywiści.
7. Wykluczenie z procesów decyzyjnych. Społeczeństwo obywatelskie pozostaje marginalizowane w procesach konsultacyjnych. Komisja Europejska opracowywała kluczowe regulacje bez standardowych ocen skutków i przy ograniczonym udziale NGO – podczas gdy Komisarze intensywnie spotykali się z grupami biznesowymi.
8. Odporność społeczeństwa obywatelskiego. Pomimo pogarszających się warunków, organizacje nie poddają się. Pozytywne sygnały nie są odosobnione: rzecznictwo, strategiczna litygacja i trwała mobilizacja przynoszą miarodajne efekty w wielu krajach.
Sytuacja w Polsce
Polska jest obecna w raporcie jako kraj, który jednocześnie wychodzi z głębokiego kryzysu praworządności i boryka się z jego pozostałościami. CIVICUS Monitor ocenia polską przestrzeń obywatelską jako „zawężoną”. Europejska Komisja odnotowała pewien postęp po zmianie rządu, ale wskazała, że wiele problemów systemowych pozostaje nierozwiązanych.
Polskie wnioski raportu wpisują się niemal punkt w punkt w trendy europejskie:
- Finansowanie pozostaje niewystarczające i zbyt biurokratyczne. Organizacje są obciążane wymogiem wkładu własnego, a fundusze z USAID zostały ograniczone bez systemowej odpowiedzi ze strony rządu. Szczególnie niedofinansowane pozostają działania rzecznicze.
- Kryminalizacja pomocy humanitarnej na granicy polsko-białoruskiej trwa mimo wyroku uniewinniającego w sprawie „Piątki z Hajnówki”. Od początku kryzysu na granicy zginęły 103 osoby. Ciągle przedłużane zawieszenie prawa do azylu jeszcze bardziej utrudniło pracę organizacji pomocowych.
- Mowa nienawiści pozostaje poważnym problemem. Poprawka do kodeksu karnego rozszerzająca ochronę przed przestępstwami z nienawiści została uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z konstytucją.
- W kontekście inwigilacji, pełna lista osób objętych systemem Pegasus nadal nie jest znana opinii publicznej. Prawo dotyczące retencji danych telekomunikacyjnych jest niezgodne z prawem UE, a służby uzyskały dostęp do danych ponad dwa miliony razy w ciągu jednego roku.
- SLAPPy, czyli strategiczne pozwy mające na celu zastraszenie lub uciszenie krytyków, pozostają poważnym zagrożeniem. Projekt ustawy implementującej unijną dyrektywę anty-SLAPP zawiera, zdaniem organizacji obywatelskich, fundamentalne luki osłabiające jej skuteczność.
Wśród pozytywnych sygnałów raport wymienia awans Polski w rankingu wolności prasy RSF na 31. miejsce, kilka korzystnych wyroków sądowych dla aktywistów oraz nowe przepisy upraszczające księgowość dla małych NGO.
O Civic Space Watch i Europejskim Forum Obywatelskim
Europejskie Forum Obywatelskie (ECF) to paneuropejska sieć ponad 100 stowarzyszeń i NGO z 30 krajów europejskich, działająca od 2005 roku na rzecz ochrony przestrzeni obywatelskiej, umożliwienia partycypacji obywatelskiej i budowania dialogu na rzecz równości, solidarności i demokracji w Europie.
Civic Space Watch to platforma internetowa prowadzona przez ECF, która gromadzi dane i raporty na temat stanu przestrzeni obywatelskiej na poziomie krajowym i unijnym, analizuje trendy i uruchamia system wczesnego ostrzegania, gdy prawa są zagrożone.
Fundacja Schumana jest członkiem ECF, a poprzez członkostwo w OFOP – częścią sieci monitorującej sytuację w Polsce.
Pełny raport w języku angielskim dostępny tutaj →
Zdjęcia: Elio Germani