Pisma niszowe

Komentarze Autor: Krzysztof Wołodźko

Jedną, często najważniejszą z form utrzymywania „pism niszowych", społeczno-kulturalnych, są pieniądze z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Od lat kontrowersje w środowisku budził sposób przyznawania środków, a także to, kto i ile otrzymywał z budżetu. W 2011 roku Fundacja Schumana z powodzeniem wystąpiła w roli mediatora w dyskusji nad „reformą systemu" przyznawania dotacji.

Pisma, pieniądze, społeczeństwo idei

Pisma niszowe to periodyki społeczno-kulturalne, zajmujące się zarówno problematyką meta-polityczną, historią idei, socjologią, filozofią, jak i bardzo różnymi obszarami muzyki, historii, sztuk pięknych, literatury. Choć z reguły nie tak popularne jak gazety wysokonakładowe, tworzą one krwiobieg życia intelektualnego i społecznego i naturalną przestrzeń wielu dyskusji społeczno-politycznych i kulturalnych.

Jedną, często najważniejszą z form utrzymywania „pism niszowych", społeczno-kulturalnych, są pieniądze z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Od lat kontrowersje w środowisku budził sposób przyznawania środków, a także to, kto i ile otrzymywał z budżetu. Pieniądze rozdzielał krakowski Instytut Książki, zajmujący się promocją literatury i czytelnictwa. Oczywiście, nie dla wszystkich ich wystarczało.

Za dużo polityki, za mało pieniędzy?

W pierwszych miesiącach 2011 roku kontrowersje rozgorzały na nowo, gdy okazało się, że środków na wydawanie pisma nie otrzymały „Fronda", krakowskie „Pressje" oraz tworzone przez środowisko Fundacji Republikańskiej „Rzeczy Wspólne". Przez prasę wysokonakładową przetoczyła się dyskusja, w której padły zarzuty pod adresem ministra Bogdana Zdrojewskiego o upolitycznienie konkursu. Na łamach „Rzeczpospolitej" pisano: „dużym zaskoczeniem jest nieprzyznanie po raz pierwszy dotacji »Frondzie« – konserwatywnemu kwartalnikowi o nakładzie prawie 6,5 tys. egzemplarzy, takim samym jak lewicowej »Krytyki Politycznej«" („Dotacje głównie w lewo"). Z kolei „Gazeta Wyborcza" zwracała uwagę, że pieniędzy nie otrzymały m.in. „Replika" (wydawana przez Kampanię przeciw Homofobii), genderowe „HerStorie" ("Więcej dotacji dla pism kulturalnych"). Ministerstwo Kultury broniło się, informując, że dysponuje określonym budżetem w ramach poszczególnych programów, ostatecznie jednak obniżyło pierwotne wymogi (min. 80 punktów gwarantowało dotację), dzięki czemu środki otrzymały „ArtPAPIER", „Fronda", „Ha!art", „Pressje". Echa ówczesnych debat można znaleźć na stronie internetowej wydawanych przez Klub Jagielloński "Pressji" („Cały świat broni Pressji", „O co nam chodzi z tymi dotacjami").

Fundacja Schumana wkracza do akcji

Nic nie wskazywało na to, by napięcie między ośrodkami intelektualnymi a ministerstwem miało przynieść pozytywne rozwiązania. Fundacja Schumana podjęła się roli mediatora, dając możliwość wspólnej, merytorycznej debaty różnym środowiskom, którym trudno było by się z racji na różnice spotkać przy jednym stole i wyartykułować swoje potrzeby. Założeniem było stworzenie neutralnej przestrzeni, gdzie różne opcje mogą na równi wyartykułować swoje potrzeby.

Fundacja Schumana zaprosiła do siebie zarówno przedstawicieli „pism niszowych", jak ministerstwa. Pierwsze spotkanie odbyło się 17 marca 2011, prowadził je Igor Janke. Nadspodziewanie duża frekwencja, żywiołowość rozmów i wielość głosów domagających się reform przyniosły rezultaty: pani Dyrektor Anna Duńczyk-Szulc, z Departamentu Mecenatu Państwa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie wykluczyła konieczności zmian. Teksty poświęcone temu i następnym spotkaniom, oraz dyskusje wokół dotacji można prześledzić tutaj, z kolei obszerny zapis audiowizualny z pierwszej debaty znajduje się tutaj. Na stronie fundacji można obejrzeć galerię zdjęć ze spotkań.

Dyskusja, która wyniknęła w trakcie spotkania, dotyczyła następujących kwestii: a) Czy i komu w Polsce potrzebna jest prasa niszowa? b) Czy interesy pism niszowych są dobrze reprezentowane? c) Czy rozwiązaniem problemów pism niszowych mogłoby być uregulowanie prawne/ustawa, czy może istnieją inne formy zapewnienia sprawnego funkcjonowania środowiskom pism nie-mainstreamych?

Zmiany, zmiany...

26 maja 2011 r., ponownie w Fundacji Schumana, odbyło się kolejne spotkanie „niszowców" z przedstawicielami ministerstwa z departamentu Mecenatu Państwa: Anną Duńczyk-Szulc i Marcinem Wieczorkiem. Redakcje zobowiązały się do zebrania swoich postulatów i przedstawienia wspólnie wypracowanych propozycji, które następnie miały zostać wprowadzone do nowego regulaminu Tak też się stało.

Oto część zebranych postulatów:

1. transparentność procesu przyznawania dotacji (pełen dostęp do dokumentacji: recenzenci, jawność recenzji, czyli pisemnych opinii ekspertów/asesorów – publikowanych w Sieci, ujawnienie personaliów recenzentów, zwiększenie liczby ekspertów/asesorów;
2. Podział budżetu dotacji (wprowadzenie widełek, np. min. 5 tys. – max. 50 tys., 10 tys. – 100 tys., ew. wprowadzenie podziału na pisma społeczno-kulturalne, w tym polityczne, czasopisma kulturalno-artystyczne; lub: podział na grupy: a) czasopisma ubiegające się o mniejsze dotacje, np. do 30 tys., b) 31-70 tys., c) pow. 70 tys.);
3. o dotacje mogą się starać pisma, które mogą wykazać się np. dwuletnią udokumentowaną działalnością; pisma będą miały obowiązek dostarczenia dla każdego z asesorów dwóch ostatnich numerów (ew. udokumentowaniu działalności może służyć przedstawienie numerów archiwalnych, np. w formie PDF, z ostatnich dwóch lat; lub zamiast okresu dwóch lat, np. udokumentowane wydanie 2-3 numerów pisma);
4. uproszczenie biurokracji: kopie KRS, NIP etc. będą dostarczane dopiero po przyznaniu dofinansowania, żeby ew. błąd, niedopatrzenie nie były karane odrzuceniem merytorycznego projektu; usunięcie zapisu o braku możliwości odwołań; możliwość uzupełnień, usunięcia błędów formalnych itp. po wezwaniu przez operatora programu, czyli np. po ogłoszeniu listy wniosków z błędami formalnymi, a przed przekazaniem ich do oceny merytorycznej, dostarczenie dokumentów, typu KRS, sprawozdanie finansowe w momencie otrzymania dotacji, a najlepiej weryfikacja KRS przez operatora programu za pośrednictwem strony: http://krs.ms.gov.pl;
5. wprowadzenie stałej dotacji, np. 3, 5-letniej w formie promessy;
6. Biblioteka Narodowa jako dystrybutor środków, zamiast Instytutu Książki.

Nowy regulamin

14 października 2011 r., na spotkaniu w siedzibie MKiDN na Krakowskim Przedmieściu odbyła się prezentacja nowego Regulaminu Programu Czasopisma 2012 (nabór wniosków o dotacje trwał do końca listopada). Bierze on pod uwagę dużą część z postulatów „pism niszowych", przy równoczesnym uwzględnieniu możliwości finansowych czy realiów instytucjonalnych i prawnych w obrębie których działają urzędnicy Ministerstwa Kultury. Jednak dopiero rozstrzygnięcie konkursu umożliwi całościową ocenę zaproponowanych i wdrożonych zmian.

Być może okaże się także, że w najbliższym czasie Fundacja Schumana ponownie stanie się gospodarzem kolejnych gorących dyskusji reprezentantów pism ideowych: nie tylko o pieniądzach. Wszak społeczeństwo obywatelskie jest także społeczeństwem idei.

Spotkanie „Kapitał dla czasopism”

11 kwietnia 2012 roku w Fundacji Schumana odbyło się spotkanie „Kapitał dla czasopism” poświęcone możliwości współpracy wydawców czasopism niskonakładowych z partnerami komercyjnymi i społecznymi.

W części pierwszej omówione zostały możliwości współpracy z fundacjami partyjnymi. Hanna Dmochowska z Fundacji Adenauera oraz Joanna Andrychowicz z Fundacji Eberta w Polsce przedstawiły zasady współpracy ich organizacji z partnerami w Polsce. W telegraficznym skrócie zostały przedstawione inne podmioty przyznające granty w Polsce (fundacje, urzędy, instytucje europejskie). Krótki przewodnik po dotacjach można pobrać tutajtutaj. Weronika Szwarc-Bronikowska z domu Mediowego MediaON przedstawiła możliwości pozyskania reklamodawców dla czasopism, mechanizmy działania i oczekiwania tego rynku. Prezentację można pobrać tutaj. Na koniec Mirella Panek-Owsińska z Forum Odpowiedzialnego Biznesu przybliżyła, czym jest społeczna odpowiedzialność biznesu i w jaki sposób działania wydawców mogą wpisywać się w strategie firm. Z korzyścią dla obydwu stron.